गुरु पूर्णिमा हिन्दू, बौद्ध तथा जैन परम्परामा ज्ञान, सदाचार र आध्यात्मिक चेतनाको आराधनाका रूपमा मनाइने अत्यन्त पवित्र पर्व हो। यो पर्व आषाढ शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइन्छ र यसै दिन महर्षि वेदव्यासको जन्म भएको मानिने भएकाले यसलाई व्यास जयन्ती पनि भनिन्छ। ‘गुरु’ शब्दको अर्थ अज्ञानरूपी अन्धकार हटाई ज्ञानको प्रकाश फैलाउने व्यक्तित्व हो। त्यसैले गुरु पूर्णिमा केवल शिक्षकप्रतिको सम्मान मात्र नभई जीवनलाई सत्य, धर्म र विवेकको मार्गमा डोर्याउने सम्पूर्ण गुरुजनप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने दिन हो।
महर्षि वेदव्यासलाई सनातन वैदिक सभ्यताका महान् ऋषि तथा ज्ञान–परम्पराका आधारस्तम्भ मानिन्छ। उहाँले विशाल वेदलाई ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेद गरी चार भागमा विभाजन गर्नुभएको, अठार पुराणको रचना गर्नुभएको, महाभारत जस्तो विश्वकै विशाल महाकाव्य तथा ब्रह्मसूत्रको प्रणयन गर्नुभएको मानिन्छ। साथै श्रीमद्भागवत महापुराण जस्ता अमूल्य ग्रन्थमार्फत उहाँले वैदिक ज्ञानलाई जनसाधारणसम्म सहज रूपमा पुर्याउनुभएको विश्वास गरिन्छ। यही अनुपम योगदानको सम्मानस्वरूप उहाँलाई ‘जगद्गुरु’ भनिन्छ र उहाँको जन्मदिनलाई व्यास जयन्तीका रूपमा श्रद्धापूर्वक मनाइन्छ।
ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले गुरु पूर्णिमाले भारतीय ज्ञान-परम्पराको निरन्तरतालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। प्राचीन गुरुकुल व्यवस्थादेखि आजको आधुनिक शिक्षासम्म गुरु-शिष्य सम्बन्धलाई सभ्यताको मेरुदण्ड मानिएको छ। यस दिन शिष्यहरूले आफ्ना गुरुको पूजन, सम्मान र आशीर्वाद ग्रहण गर्छन् भने गुरुहरूले ज्ञान, अनुशासन, नैतिकता र आत्मविकासको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरणा दिन्छन्। बौद्ध परम्परामा पनि यही दिन गौतम बुद्धले सारनाथमा आफ्ना प्रथम पाँच शिष्यलाई पहिलो धर्मोपदेश (धर्मचक्र प्रवर्तन) दिनुभएको स्मरण गरिन्छ, जसले यस पर्वको आध्यात्मिक महत्त्वलाई अझ व्यापक बनाएको छ।
यस अवसरमा प्रचलित प्रसिद्ध गुरु मन्त्र- “गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः। गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥”को जप गर्दै गुरुको महिमा स्मरण गरिन्छ।गुरु पूर्णिमा केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई ज्ञान, संस्कार, अनुशासन र मानवीय मूल्यहरूको सम्मान गर्ने महत्वपूर्ण दिन पनि हो ।
आजको युगमा गुरु पूर्णिमा र व्यास जयन्तीको सन्देश झन् सान्दर्भिक बनेको छ। सूचना र प्रविधिको प्रचुरताबीच सही ज्ञान, नैतिक मूल्य र जीवनदर्शन प्रदान गर्ने गुरुको आवश्यकता कहिल्यै समाप्त हुँदैन। यो पर्वले हामीलाई गुरुको सम्मान गर्ने, ज्ञानप्रति विनम्र रहने, आत्मअनुशासन अपनाउने तथा सत्य र धर्मको मार्गमा निरन्तर अग्रसर हुन प्रेरणा दिन्छ। त्यसैले गुरु पूर्णिमा र व्यास जयन्ती केवल धार्मिक उत्सव मात्र होइन, ज्ञान, संस्कार, कृतज्ञता र मानव सभ्यताको उज्ज्वल परम्परालाई जीवन्त राख्ने प्रेरणादायी राष्ट्रिय तथा सांस्कृतिक पर्व पनि हो।
डि.पि.आत्रेय
(अस्थित्व व्यवस्थापन शास्त्री)
