नेपालमा खाद्य असुरक्षा खाद्यान्नको अभावमा मात्र सीमित छैन। गरिबी, न्यून कृषि उत्पादकत्व, असमान बजार पहुँच, कमजोर पूर्वाधार, जलवायु परिवर्तन र सार्वजनिक नीतिको कमजोर कार्यान्वयन यसका प्रमुख कारण हुन्। बजारमा खाद्यान्न उपलब्ध भए पनि न्यून आय भएका परिवारले त्यसलाई किन्न नसक्नु खाद्य सुरक्षाको गम्भीर चुनौती हो।
खाद्य सुरक्षाका चार आधारभूत पक्ष छन् खाद्यान्नको उपलब्धता, त्यसमा पहुँच, उचित उपयोग र स्थिरता। उत्पादन पर्याप्त हुनु आवश्यक छ, तर मानिसले खाद्यान्न किन्न सक्नुपर्छ, पौष्टिक भोजन प्राप्त गर्नुपर्छ र विपद् वा मूल्यवृद्धिका समयमा पनि त्यसको निरन्तरता कायम रहनुपर्छ।
कुनै व्यक्तिले पेट भर्न पर्याप्त भात खाएको हुन सक्छ, तर उसको शरीरमा आवश्यक प्रोटिन, आइरनयुक्त खाना, भिटामिन ए वा अन्य पोषक तत्त्वको कमी हुन सक्छ। यसले खाद्य असुरक्षा खानाको परिमाणसँग मात्र सम्बन्धित नभई त्यसको गुणस्तर र पोषणसँग पनि जोडिएको विषय हो भन्ने स्पष्ट पार्छ। अर्को पाटाे बजारमा पाइने अखाद्य पदार्थकाे जथाभावी बेचबिखन हुनु र त्यसकाे उचित अनुगमन र कार्वाही नहुनु नेपाली उपभोक्ताले भाेगेकाे समस्या हो । यसले भान्छा देखि स्वस्थ्यमा पनि गम्भीर खतरा निम्त्याएको छ। त्यसतर्फ सराेकारवाला पक्षकाे ध्यान गएकाे देखिदैन ।
कृषि उत्पादन र किसानको चुनौती
नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्रमा कृषि महत्त्वपूर्ण भए पनि धेरै किसान सिँचाइको अभाव, खण्डीकृत जमिन, गुणस्तरीय बीउको सीमित उपलब्धता, कृषि ऋणको कठिन पहुँच र कमजोर बजार व्यवस्थाबाट प्रभावित छन्। उत्पादनपछि उचित भण्डारण र बजारको व्यवस्था नहुँदा खाद्यान्न नष्ट हुने वा किसानले उचित मूल्य नपाउने समस्या पनि देखिन्छ।
विडम्बना के छ भने, अन्न उत्पादन गर्ने किसान स्वयं आफ्नो परिवारका लागि पर्याप्त र पौष्टिक भोजन जुटाउन कठिनाइमा पर्न सक्छन्। त्यसैले कृषि विकासको उद्देश्य उत्पादन बढाउनुमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन; किसानको आम्दानी, जीवनस्तर र बजारमा पहुँच सुधार्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। साथै कृषि पेशाबाट नै किसानले पर्याप्त आय- आर्जन गर्ने सक्ने वातावरण बन्नु पर्छ, नत्र दिगाे कृषि विकासकाे सम्भावना कम देखिन्छ ।
नेपालको कृषि विकास रणनीति २०१५–२०३५ ले कृषि क्षेत्रको रूपान्तरणका लागि दीर्घकालीन मार्गदर्शन प्रदान गरेको छ। यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनसँगै सिँचाइ, आधुनिक प्रविधि, कृषि अनुसन्धान, भण्डारण र किसानमैत्री बजारमा लगानी बढाउनु आवश्यक छ।
जलवायु परिवर्तन, गरिबी र कुपोषण
बाढी, पहिरो, खडेरी र अनियमित मनसुनले नेपालको कृषि उत्पादन तथा खाद्य आपूर्ति प्रणालीमा प्रत्यक्ष असर पार्छन्। विशेषगरी दुर्गम क्षेत्रका समुदायले सडक अवरुद्ध हुँदा बजार र राहत सामग्री प्राप्त गर्न कठिनाइ भोग्छन्। जलवायु परिवर्तनले यी जोखिमलाई अझ जटिल बनाएको छ। तसर्थ उत्पादित बस्तु बजारमा नपुग्ने र किसान मारमा पर्ने गरेका उदाहरण धेरै छन् ।
अर्कोतर्फ, खाद्यान्नको मूल्यवृद्धिले गरिब परिवारलाई पौष्टिक भोजनबाट वञ्चित गर्न सक्छ। पर्याप्त पोषण नपाउँदा बालबालिकाको शारीरिक वृद्धि, सिकाइ र स्वास्थ्य प्रभावित हुन्छ। गर्भावस्थामा पोषणको कमी हुँदा आमा र शिशुको स्वास्थ्यमा समेत जोखिम बढ्न सक्छ। यसरी गरिबी र कुपोषणले एकअर्कालाई निरन्तर बलियो बनाउने दुष्चक्र सिर्जना गर्छन्। पेट भरिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। आवश्यक भिटामिन, खनिज र अन्य पोषक तत्त्वको कमीलाई ‘लुकेको भोक’ भनिन्छ। यसको समाधानका लागि विविध खाद्य पदार्थ, स्वच्छ खानेपानी, सरसफाइ, स्वास्थ्य सेवा र प्रभावकारी पोषण कार्यक्रम आवश्यक छन्। खाद्य स्वस्छताकाे लागि समाजमा जागरण मुलक कार्यक्रम र चेतना विस्तारमा राज्यको भूमिका प्रभावकारी रहन्छ ।
फूलपातीको सांस्कृतिक अर्थ र खाद्य अधिकार
फूलपातीले प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा र कृषि उपजको महत्त्व स्मरण गराउँछ। यस परम्परालाई किसानको सम्मान, स्थानीय बालीको संरक्षण, खाद्य बर्बादी न्यूनीकरण र दिगो कृषि प्रवर्द्धनसँग जोड्न सकिन्छ। सांस्कृतिक सम्मानको वास्तविक अर्थ त्यतिबेला पूरा हुन्छ, जब अन्न उत्पादन गर्ने किसानले उचित मूल्य पाउँछन् र प्रत्येक परिवारले पर्याप्त भोजन प्राप्त गर्छ।
यस सन्दर्भमा नेपालको संविधानको धारा ३६ महत्त्वपूर्ण छ। यसले खाद्यसम्बन्धी हक, खाद्य अभावका कारण जीवन जोखिममा पर्ने अवस्थाबाट सुरक्षित रहने हक तथा खाद्य सम्प्रभुताको हक सुनिश्चित गरेको छ। यी संवैधानिक व्यवस्थालाई व्यवहारमा उतार्न राज्यले प्रभावकारी नीति, पर्याप्त बजेट, जवाफदेही संस्थागत संरचना र लक्षित कार्यक्रम लागू गर्नुपर्छ।
स्थानीय, प्रदेश र संघीय सरकारले कृषि विकास, सामाजिक सुरक्षा, विद्यालय पोषण, विपद् पूर्वतयारी र बजार व्यवस्थापनमा समन्वय गर्न आवश्यक छ। विशेषगरी दुर्गम क्षेत्र, न्यून आय भएका परिवार र सीमान्तकृत समुदायको खाद्य पहुँचलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
अन्नको सम्मान, नागरिकको अधिकार
खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्न नेपालले कृषि उत्पादन वृद्धि, किसानको आर्थिक सशक्तीकरण, जलवायु अनुकूल खेती र प्रभावकारी सार्वजनिक नीतिलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। स्वस्थ माटो, स्वच्छ पानी, स्थानीय बीउ र जैविक विविधताको संरक्षण पनि दिगो खाद्य प्रणालीका आधार हुन्।
दसैँ आशा, समृद्धि र पारिवारिक एकताको पर्व हो। फूलपातीले यस उत्सवमा प्रकृति र कृषि स्रोतप्रतिको सम्मानको सन्देश थप्छ। तर समृद्धिको वास्तविक अर्थ पर्वमा देखिने खाद्यान्नको प्रशस्तताले मात्र निर्धारण गर्दैन। यसको मापन दुर्गम गाउँको बालबालिकाले पौष्टिक भोजन पाउँछ कि पाउँदैन, किसानले आफ्नो श्रमको उचित मूल्य पाउँछ कि पाउँदैन र कुनै परिवार भोकको डरबिना बाँच्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुराले गर्छ।
खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्न कृषि विकास, किसानको सम्मान र प्रभावकारी सरकारी नीति आवश्यक छन्। अन्नको सम्मान गर्नु भनेको किसानको श्रमको सम्मान गर्नु र प्रत्येक नागरिकको खाद्य अधिकार सुनिश्चित गर्नु हो। समृद्ध नेपाल त्यतिबेला मात्र सम्भव हुन्छ, जब कोही पनि भोक र कुपोषणबाट पीडित हुँदैन।
