काठमाडौ ।नेपाली कांग्रेसको आगामी असोज १६ गते देखि सुरु हुने पन्ध्रौँ महाधिवेशन नजिकिँदै गर्दा पार्टीभित्रको आन्तरिक विवाद थप चर्किएको छ। संस्थापन पक्ष र इतर समूहबीच सहमति जुट्न नसक्दा महाधिवेशन नै प्रभावित हुने अवस्था देखिन थालेको छ।
केन्द्रीय कमिटीको बैठकले चौधौँ महाधिवेशनबाट निर्वाचित केन्द्रीय सदस्यहरूलाई समेत समेटेर पन्ध्रौँ महाधिवेशनको प्रक्रियामा अघि बढ्ने निर्णय गरे पनि इतर समूहले त्यसलाई अस्वीकार गरेको छ। इतर समूहले पत्रकार सम्मेलनमार्फत संस्थापन पक्षको निर्णयप्रति असहमति जनाउँदै छुट्टै महाधिवेशनको तयारी गर्नेसम्मको चेतावनी दिएको छ।
पार्टीभित्रको विवाद आपसी सहमतिबाट समाधान हुन नसके नेपाली कांग्रेस गम्भीर संकटमा पर्न सक्ने राजनीतिक विश्लेषकहरूको आकलन छ। पछिल्लो विवादले कांग्रेसको नेतृत्व कसले सम्हाल्ने भन्ने विषयमा नेता तथा कार्यकर्ताबीचसमेत अन्योल बढाएको देखिन्छ।
विशेष महाधिवेशनबाट सभापति बनेका गगन थापालाई युवा पुस्ताका नेता तथा कार्यकर्ताको उल्लेख्य समर्थन रहेको दाबी गरिएको छ। केही अग्रज तथा मध्यमार्गी धारका नेताहरू देउवाकाे नेतृत्वमा पार्टीलाई अघि बढाउनुपर्ने पक्षमा देखिएका छन्। यद्यपि, कांग्रेसभित्र लामो समयदेखि प्रभावशाली रहँदै आएका शेरबहादुर देउवाको राजनीतिक प्रभावलाई कमजोर आँकलन गर्न सकिने अवस्था छैन।
राष्ट्रिय भेलामा सहभागी हुन सिंगापुरबाट नेपाल आएका देउवाको समर्थनमा देखिएको कार्यकर्ता तथा शुभेच्छुकको उपस्थितिले पनि देउवा पक्ष अझै प्रभावशाली रहेको संकेत गरेको छ। त्यसैले कांग्रेसभित्रको शक्ति संघर्षलाई केवल एउटा समूह कमजोर र अर्को बलियो भएको रूपमा मात्र हेर्न कठिन देखिन्छ।
कांग्रेस नेता दिनेशचन्द्र थापलियाले संस्थापन पक्षका रूपमा रहेको गगनकुमार थापा समूहले इतर समूह तथा अग्रज नेताहरूसँग कुनै पनि किसिमको वार्ता वा ‘नेगोसिएसन’ नगरेको बताएका छन्। यसले पार्टीभित्र संवादको वातावरण कमजोर हुँदै गएको संकेत गरेको छ।
अर्कोतर्फ, राष्ट्रिय भेलालगायतका गतिविधिमा देखिएको नेताहरूको व्यवहारले कांग्रेसभित्र अहंकार, दम्भ र पदलोलुपता अझै कायम रहेको आलोचना पनि भइरहेको छ। अग्रज नेतृत्वप्रति युवा पुस्ता पूर्ण रूपमा सन्तुष्ट नरहेको देखिए पनि थापा नेतृत्वको समूहभित्रै पनि केही नेता अन्योल र विचलित अवस्थामा रहेको विश्लेषण भइरहेको छ।
यदि कांग्रेसका दुई समूहले छुट्टाछुट्टै महाधिवेशन गर्ने अवस्था आयो भने त्यसले पार्टी विभाजनको सम्भावनालाई थप बलियो बनाउन सक्छ। विगतमा गिरिजाप्रसाद कोइरालासँगको मतभेदपछि शेरबहादुर देउवाले कांग्रेस विभाजन गरी नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) गठन गरेको इतिहास छ। अहिले विशेष महाधिवेशनबाट सभापति बनेका गगन थापासँग देउवा पक्षको विवाद उत्कर्षमा पुगेर पार्टी विभाजनको अवस्था आए देउवामाथि पुनः पार्टी फुटाएको आरोप लाग्न सक्नेछ।
यद्यपि, कांग्रेसभित्रको वर्तमान शक्ति संघर्षलाई केवल देउवा र थापाबीचको व्यक्तिगत टकरावका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त नहुने देखिन्छ। यो विवाद पार्टीको नेतृत्व, महाधिवेशनको वैधानिकता, पुस्तान्तरण, संगठनात्मक संरचना र राजनीतिक दिशासँग समेत जोडिएको छ।
यसैबीच, कांग्रेसभित्रको एउटा धारले हिन्दू राष्ट्रको एजेन्डालाई समेत राजनीतिक बहसको केन्द्रमा ल्याउने प्रयास गरिरहेको छ। आगामी महाधिवेशनमा हिन्दू राष्ट्रको मुद्दालाई अगाडि सार्दा त्यसले पार्टीभित्र आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने विषय भने अहिले नै स्पष्ट छैन।
राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक परिवेशलाई हेर्दा हिन्दू राष्ट्रको एजेन्डाले मात्रै कांग्रेसको कुनै एउटा समूहलाई निर्णायक रूपमा बलियो बनाउन सक्ने अवस्था देखिँदैन। नेपालमा राजसंस्था पुनःस्थापनाको बहससँग हिन्दू राष्ट्रको मुद्दालाई जोडेर हेर्ने राजनीतिक धार पनि देखिन्छ।
केही राजनीतिक विश्लेषकहरूको दाबीअनुसार नेपालमा राजसंस्था र हिन्दू राष्ट्रको बहसलाई लिएर भारत, अमेरिका लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरूको चासोसम्बन्धी विभिन्न धारणा सार्वजनिक भइरहेका छन्। नेपालका प्राकृतिक स्रोत, भूराजनीतिक अवस्था र रणनीतिक महत्त्वलाई लिएर बाह्य शक्तिहरूको चासो रहेको विश्लेषण पनि हुने गरेको छ। तर यस्ता विषयमा ठोस प्रमाणबिना कुनै देश वा शक्तिले निश्चित राजनीतिक योजना अघि सारेको निष्कर्ष निकाल्न भने कठिन हुन्छ।
पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रले नेपालको सार्वभौमसत्ता र राष्ट्रिय हितसँग सम्बन्धित विषयमा अन्तर्राष्ट्रिय दबाब वा सम्झौता स्वीकार गर्ने अवस्था नरहेको भन्ने विश्लेषणसमेत हुने गरेको छ। यद्यपि, राजसंस्था पुनःस्थापना, हिन्दू राष्ट्र र बाह्य शक्तिको भूमिकासम्बन्धी बहस अहिले राजनीतिक अनुमान र विश्लेषणकै तहमा रहेको देखिन्छ।
यसरी हेर्दा नेपाली कांग्रेसको पन्ध्रौँ महाधिवेशन केवल नेतृत्व चयन गर्ने नियमित राजनीतिक प्रक्रिया मात्र नभई पार्टीको आगामी दिशा, पुस्तान्तरण र संगठनात्मक एकताको भविष्य निर्धारण गर्ने महत्वपूर्ण मोड बन्ने देखिएको छ। देउवा र थापा पक्षबीचको शक्ति संघर्ष सहमतिमा टुंगिन्छ वा कांग्रेसभित्र विभाजनको नयाँ अध्याय सुरु हुन्छ भन्ने विषय भने महाधिवेशन नजिकिँदै जाँदा थप स्पष्ट हुँदै जानेछ।
