नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो। यहाँका प्रत्येक समुदायका आफ्नै इतिहास, भाषा, संस्कृति, परम्परा र जीवनदर्शन छन्। तर लामो समयसम्म राज्यसत्तामा एउटा निश्चित धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको प्रभाव बलियो रहँदा विभिन्न आदिवासी जनजातिका मौलिक संस्कार र चाडपर्व ओझेलमा परेका छन्। तामाङ समुदायको म्हेनिङ र दसैँबीचको सम्बन्धलाई यही ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ।
म्हेनिङ दसैँको अर्को नाम होइन ।
म्हेनिङ तामाङ समुदायको मौलिक सांस्कृतिक पर्व हो। यसको सम्बन्ध प्रकृति, पुर्खा, भूमि, सामुदायिक जीवन र परम्परागत आस्थासँग जोडिएको मानिन्छ। अर्कोतिर, दसैँको धार्मिक आधार दुर्गापूजा, देवी आराधना र विजयादशमीसँग सम्बन्धित छ। दुवै पर्वको समय आसपास पर्नु वा केही सामाजिक गतिविधिमा समानता देखिनुले तिनको ऐतिहासिक उत्पत्ति र सांस्कृतिक अर्थ एउटै हुन्छ भन्ने प्रमाणित गर्दैन।
म्हेनिङलाई दसैँको अर्को नामका रूपमा मात्र व्याख्या गर्नु तामाङ समुदायको मौलिक सांस्कृतिक पहिचानलाई साँघुरो बनाउनु हो। कुनै समुदायको आफ्नै चाडपर्वलाई अर्को धर्म वा समुदायको पर्वको छायामा राखेर बुझ्नु सांस्कृतिकविविधताको सम्मान होइन।
१) म्हेनिङ र दसैँबारेका दुई अतिवाद:
तामाङ समुदायमा पछिल्लो समयमा म्हेनिङ र दसैँलाई लिएर दुई प्रकारका अतिवादी धारणा देखिन थालेका छन्। पहिलो, म्हेनिङ र दसैँ एउटै हुन् भन्ने भ्रम हो। यस्तो धारणा कतिपयमा आफैँ विकसित भएको हुन सक्छ भने कतिपयलाई त्यस्तो बुझाइमा पारिएको पनि हुन सक्छ। यसले म्हेनिङको मौलिक पहिचानलाई ओझेलमा पार्ने जोखिम हुन्छ।
दोस्रो, दसैँ बहिष्कार गर्ने नाममा दसैँ मनाउने समुदाय र परिवारप्रति नकारात्मक धारणा राख्नु हो। आफ्नो मौलिक पर्वको संरक्षण गर्न खोज्नु सकारात्मक कुरा हो, तर त्यसका नाममा अर्को समुदायको सांस्कृतिक अभ्यासलाई अपमान गर्नु उचित हुँदैन। नेपाल बहुसांस्कृतिक मुलुक भएकाले यहाँका सबै समुदायको सांस्कृतिक स्वतन्त्रता र पहिचानको सम्मान गरिनुपर्छ।
तामाङ समुदायले आफ्नो मौलिक पर्व म्हेनिङ हर्षोल्लासका साथ मनाउनुपर्छ। साथै, दसैँ मनाउने समुदायसँग दसैँका अवसरमा शुभकामना आदानप्रदान गरेर आपसी भाइचारा, सद्भाव र सहअस्तित्व कायम गर्न सकिन्छ। आफ्नो संस्कृति जोगाउनु र अरूको संस्कृतिको सम्मान गर्नु परस्पर विरोधी कुरा होइनन्।
२) राज्यसत्ता र सांस्कृतिक प्रभाव:
नेपालको इतिहासमा राज्यसत्ताले लामो समयसम्म हिन्दू धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यतालाई विशेष स्थान दिएको थियो। शाहकालीन राज्य विस्तार, सामाजिक श्रेणीकरण तथा राज्यका कानुनी र प्रशासनिक संरचनाले विभिन्न समुदायको सांस्कृतिक जीवनमा प्रभाव पारेका थिए। गैरहिन्दू समुदायमा हिन्दू सांस्कृतिक प्रचलनको विस्तार कसरी भयो भन्ने विषयलाई अनुसन्धानकर्ताहरूले पनि अध्ययन गरेका छन्।
यस ऐतिहासिक प्रक्रियालाई विचार गर्दा तामाङ समाजमा दसैँका केही प्रचलन कसरी स्थापित भए भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ। रातो टीका, जमरा, दुर्गापूजा र दसैँका अन्य विधि सबै तामाङ समुदायका मौलिक परम्परा थिए भन्ने मान्यता राख्न मिल्दैन। तर ती प्रचलन कुन समयमा, कुन स्थानमा र कस्ता सामाजिक परिस्थितिमा तामाङ समाजमा प्रवेश गरे भन्ने विषयमा थप ऐतिहासिक प्रमाण र स्थानीय अनुसन्धान आवश्यक छ।
सन् २०१६ मा प्रस्तुत गरिएको एक मानवशास्त्रीय अध्ययनले काभ्रेका तामाङ समुदायमा दसैँ मनाउने अभ्यास तथा म्हेनिङ र ल्होछारसँगको सम्बन्धबारे चर्चा गरेको छ। उक्त अध्ययनले तामाङ समुदायभित्र पनि दसैँलाई हेर्ने दृष्टिकोण एउटै नभएको देखाउँछ। त्यसैले सबै तामाङले विगतमा एउटै परम्परा अपनाएका थिए वा अहिले पनि एउटै परम्परा अपनाउँछन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।
सांस्कृतिक पहिचान र आत्मसम्मानको प्रश्न
कुनै समुदायले आफ्नो मौलिक पर्वको संरक्षण गर्न खोज्नु अरू समुदायको संस्कृतिप्रतिको विरोध होइन। आफ्नो भाषा, धर्म, संस्कृति र परम्परालाई सम्मान गर्नु सांस्कृतिक अधिकारको स्वाभाविक पक्ष हो।
तामाङ समुदायले म्हेनिङको ऐतिहासिक अर्थ खोज्नु, मौलिक संस्कारको अभिलेखीकरण गर्नु र नयाँ पुस्तालाई आफ्नो सांस्कृतिक विरासतबारे जानकारी दिनु आवश्यक छ। यसले तामाङ पहिचानलाई बलियो बनाउनुका साथै नेपालको बहुसांस्कृतिक चरित्रलाई पनि समृद्ध बनाउँछ।
तर सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षणका नाममा दसैँ मनाउने तामाङ परिवारलाई अपमान गर्ने वा उनीहरूको पारिवारिक आस्थालाई अस्वीकार गर्ने प्रवृत्ति पनि उचित हुँदैन। कसैले दसैँ मनाउनु र कसैले नमनाउनु व्यक्तिगत तथा पारिवारिक निर्णयको विषय हो। मुख्य कुरा कुनै पनि समुदायमाथि सांस्कृतिक अभ्यास थोपर्नु हुँदैन र कसैको मौलिक पहिचानलाई अवमूल्यन गर्नु हुँदैन।
३) अब गर्नुपर्ने काम
म्हेनिङको इतिहास र मौलिक स्वरूपबारे स्पष्टता ल्याउन तामाङ इतिहासकार, संस्कृतिविद्, भाषाविद्, लामा गुरु, ज्येष्ठ नागरिक तथा स्थानीय समुदायका अनुभवी व्यक्तिहरूलाई समेटेर अनुसन्धान गर्नुपर्छ। मौखिक इतिहास, पुराना दस्तावेज, स्थानीय संस्कार र परम्परागत गीतहरूको व्यवस्थित अभिलेख तयार गर्नुपर्छ।
विद्यालय तथा सार्वजनिक सांस्कृतिक कार्यक्रममा म्हेनिङको परिचय र महत्त्वलाई उचित स्थान दिनुपर्छ। राज्यले पनि सबै समुदायका चाडपर्वलाई समान सम्मान र अवसर प्रदान गर्नुपर्छ। यसका साथै, म्हेनिङको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र सांस्कृतिक विशेषताबारे प्रमाणमा आधारित सामग्री प्रकाशन गर्नु आवश्यक छ।
४) कम्युनिस्टहरुले दसै र म्हेनिङलाई कसरी बुझ्ने ?
कम्युनिस्ट, प्रगतिशील तथा प्रगतिवादीहरूले म्हेनिङ र दसैँलाई अन्धसमर्थन वा अन्धविरोधका आधारमा होइन, इतिहास, संस्कृति र वर्गीय चेतनाको दृष्टिकोणबाट ग्रहण गर्नुपर्छ। म्हेनिङ तामाङ समुदायको मौलिक सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको पर्व भएकाले यसको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्नु सांस्कृतिक अधिकारको सम्मान हो। दसैँलाई पनि त्यसको ऐतिहासिक विकास, सामाजिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक अभ्यासका आधारमा वस्तुगत रूपमा बुझ्नुपर्छ। कुनै पनि पर्वका नाममा थोपरिने अन्धविश्वास, रूढिवाद, विभेद र सांस्कृतिक वर्चस्वको आलोचना गर्नु प्रगतिशील दायित्व हो; तर पर्व मनाउने जनसमुदायको अपमान गर्नु प्रगतिशीलता होइन। त्यसैले म्हेनिङको मौलिकता स्थापित गरौँ, दसैँलाई म्हेनिङको पर्याय बनाउने प्रवृत्तिको आलोचनात्मक समीक्षा गरौँ र दसैँ मनाउने वा नमनाउने व्यक्तिको स्वतन्त्रताको सम्मान गरौँ। संस्कृतिको संरक्षणसँगै त्यसको आलोचनात्मक रूपान्तरण गर्नु नै कम्युनिस्ट तथा प्रगतिवादी दृष्टिकोण हो।
४) निष्कर्ष:
म्हेनिङ र दसैँको सम्बन्धबारेको बहस केवल टीका लगाउने वा नलगाउने प्रश्नमा सीमित छैन। यो इतिहास, संस्कृति, सामुदायिक आत्मसम्मान र आफ्नो पहिचान आफैँले परिभाषित गर्न पाउने अधिकारसँग सम्बन्धित विषय हो।
म्हेनिङलाई दसैँकै अर्को नाम भनेर सीमित नगरौँ। यसको मौलिकता, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र सांस्कृतिक महत्त्वको अध्ययन गरौँ। दसैँ मनाउने वा नमनाउने व्यक्तिको स्वतन्त्रताको सम्मान गर्दै तामाङ समुदायको मौलिक परम्पराको संरक्षण गरौँ।
आफ्नो संस्कृति चिन्नु अरूको संस्कृति अस्वीकार गर्नु होइन। आफ्नो पहिचान जोगाउनु र अरूको पहिचानको सम्मान गर्नु नै बहुसांस्कृतिक समाजको सुन्दरता हो।
